سازمان انرژی اتمی و وزارت بهداشت در ۱۹ مهر ۱۴۰۵ با امضای موافقت‌نامه‌ای، توسعه فناوری عقیمسازی حشرات را برای مهار پشه مهاجم آئدس و مقابله با بیماریهایی مثل تب دنگی، چیکونگونی و زیکا کلید زدند. این اقدام با هدف جایگزینی روش‌های سنتی سم‌پاشی با تکنولوژی‌های پیشرفته هسته‌ای صورت می‌گیرد تا امنیت زیستی کشور در برابر ناقلین بیماری‌های گرمسیری تقویت شود.
فناوری عقیمسازی حشرات و مقابله با تب دنگی
این سند همکاری را ۶۹۷۴۳۴۲ محمد اسلامی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، به همراه محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی امضا کردند. تمرکز اصلی این توافق بر مهار پشه آئدس است؛ حشره‌ای که به دلیل سازگاری زیاد با محیط‌های شهری، تهدیدی جدی برای سلامت عمومی محسوب می‌شود.
پشه آئدس ناقل ویروسهای خطرناکی است که باعث بروز تب دنگی، چیکونگونیا و زیکا می‌شود و می‌تواند منجر به تب شدید، دردهای مفصلی و در موارد خاص، عوارض عصبی یا تکاملی جبران‌ناپذیر شود. حالا طرفین قرار است برای راه‌اندازی مرکز پرورش انبوه پشه نر عقیم آئدس اجیپتی همکاری کنند تا تعداد زیادی از این حشرات تولید و در مراحل بعدی به مناطق هدف منتقل شوند.
برای ارزیابی اثرگذاری این فناوری، مطالعات میدانی و آزمایشی اجرا خواهد شد. هدف این است که ابتدا در محدوده‌های کوچک، میزان کاهش جمعیت پشهها سنجیده شود و سپس طرح را در مقیاس گسترده‌تر اجرا کنند.
در این روش بیولوژیک، پشههای نر عقیم‌شده را در محیط رها می‌کنند. این حشرات هنگام جفتگیری با پشههای ماده، مانع از تولید نسل جدید میشوند و همین موضوع باعث سقوط جمعیت پشههای ناقل در آن منطقه می‌گردد.
استفاده از این متد نیاز به سموم شیمیایی را کاهش می‌دهد. سم‌پاشی‌های گسترده معمولاً باعث ایجاد مقاومت در حشرات و آسیب به سایر گونه‌های زیستی محیط می‌شود، اما عقیمسازی هدفمند فقط همان گونه مورد نظر را هدف قرار می‌دهد.
تجهیزات پرتودهی گاما و ایکس
سازمان انرژی اتمی ایران در این همکاری، تامین زیرساخت‌های فنی را بر عهده گرفته است. در واقع، تامین دستگاههای پرتودهی گاما یا ایکس برای عقیم کردن پشههای نر، بخش کلیدی تعهدات این سازمان است.
پرتودهی با دوزهای دقیق باعث تغییر DNA پشههای نر می‌شود؛ به‌طوری که توانایی تولیدمثل آن‌ها از بین می‌رود اما همچنان می‌توانند جفتگیری کنند.
آموزش نیروی انسانی در زمینه فناوری پرتودهی و دزیمتری محور دیگر این توافق است. دزیمتری یا اندازه‌گیری دقیق دوز تابش برای رسیدن به بالاترین نرخ عقیمسازی، بدون کشتن حشره، ضروری است.
حضور نیروی متخصص در حوزه پرتودهی تضمین میکند که فرآیند تولید انبوه پشههای عقیم طبق استانداردهای علمی پیش برود و خطاهای عملیاتی در مراحل تولید کاهش یابد.
پایداری تجهیزات پرتودهی برای تداوم رهاسازی پشهها در بازه‌های زمانی مشخص حیاتی است و به همین دلیل، سازمان انرژی اتمی پیگیر تضمین عملکرد و نگهداری تجهیزات تحویلی است.
وزارت بهداشت نیز مسئولیت شناسایی مناطق هدف و نظارت بر کاهش نرخ ابتلای مردم به بیماری‌های مرتبط با پشه آئدس را بر عهده دارد. هماهنگی بین متخصصان هسته‌ای و کادرهای بهداشتی، زنجیره کنترل ناقلین را تکمیل میکند.
حفظ سلامت جسمانی و پیشگیری از بیماری‌های محیطی اهمیت زیادی دارد. کسانی که می‌خواهند علائم اولیه بیماری‌های جسمی را بشناسند، می‌توانند مطلبی درباره نشانه‌های بیماری قلبی را مطالعه کنند.
این همکاری استراتژیک با تغییر رویکرد از روش‌های شیمیایی به فناوری‌های هسته‌ای، راهکاری پایدار و علمی برای مهار بیماری‌های گرمسیری در ایران ارائه می‌دهد. این اقدام علاوه بر حذف اثرات مخرب سموم در محیط زیست، می‌تواند هزینه‌های درمان و فشار بر سیستم بهداشت را کاهش دهد.
سؤالات متداول
پشه آئدس چه بیماریهایی را منتقل میکند؟
این پشه ناقل ویروسهای تب دنگی، چیکونگونی و زیکا است.
روش عقیمسازی حشرات چگونه عمل میکند؟
از طریق پرتودهی گاما یا ایکس، پشههای نر عقیم میشوند و پس از رهاسازی در طبیعت، با جفتگیری با مادهها، مانع از تولید نسل جدید و افزایش جمعیت پشهها میگردند.
نقش سازمان انرژی اتمی در این موافقتنامه چیست؟
تامین دستگاههای پرتودهی، اعزام متخصصان دزیمتری، آموزش نیروی انسانی و نگهداری تجهیزات فنی بر عهده این سازمان است.
